WEG MET MALARIA, HIV/AIDS EN TBC

Kleine grote strijd

Malaria, hiv/aids en tbc de wereld uit voor 2030. Dat is een van de Sustainable Development Goals waar 195 wereldleiders in 2015 voor hebben getekend. Dat gaat lang niet gemakkelijk. Dif Report presenteert een aantal special forces die alles in de strijd gooien.

Tekst: Menno Bosma Illustratie: Levi Jacobs

4 Malaria-terminators:

#1. Anti-malariadrone

De malariamug komt vooral buitenshuis voor, zij broedt in stilstaand water. Daarom vormen geïrrigeerde rijstvelden een gigantische kweekvijver. Wie deze kweekvijvers met een biologisch bestrijdingsmiddel besproeit, pakt het probleem bij de kern aan, maar met de hand sproeien is arbeidsintensief en tijdrovend. Met de anti-malariadrone willen Bart Knols (zie longread) en zijn collega’s dit probleem te lijf gaan. Ze haalden 20.000 euro op via crowdfunding en lieten een drone aanpassen om te kunnen sproeien. Alles is nu klaar voor een pilot in rijstvelden in Ahero in West-Kenia, er is zelfs een CNN-drone die boven de anti-malaria-dronezal meevliegen om alles vast te leggen. Zodra het Keniaanse leger toestemming geeft, wordt de eerste vlucht uitgevoerd. Met grootschalige inzet van anti-malaria-drones kan de preventieve malariabestrijding op termijn wellicht een enorme boost krijgen.

#2. Smartphone microscoop

Via een kleine glazen bol voor de lens van een smartphone ontstaat een microscoop die met de digitale inzoomfunctie en een slim algoritme in no time malaria kan detecteren. PhD-studenten Tope Agbana en Hai Gong van de TU Delft hebben deze goedkope en slimme oplossing ontwikkeld. Agbane groeide op in Nigeria en kent de verwoestende gevolgen van malaria van dichtbij. Als de ziekte goed wordt gediagnosticeerd en behandeld, kan de patiënt in een week genezen. Gebeurt dat niet dan kan de malaria levensbedreigend worden. Tot nu toe moest voor een goede diagnose bloed naar een laboratorium worden gestuurd en dat kost tijd. Met de smartphonemicroscoop kunnen plattelandsdokters in ontwikkelingslanden zelf de ziekte aantonen en de juiste behandeling voorschrijven. Een prototype is er nu en ze werken aan een trial in Nigeria.

#3. Onweerstaanbare zweetvoeten

‘Hmmm, zweetvoeten, lekker!’ Muskieten zijn dol op menselijke geur, hebben onderzoekers van de Wageningen Universiteit ontdekt. Ze hebben de geur ervan kunnen nabootsen en bouwden een val waarbij een ventilator muskieten lokt met de geur en ze vervolgens naar binnen zuigt. De muggen kunnen de val niet uit en gaan dood; de val kan het zonder insecticiden. Wel is elektriciteit nodig voor de ventilator. Toen wetenschappers de proef op het Keniaanse eiland Rusinga in het Victoriameer uitvoerden, wekten ze energie op met zonnepanelen. Binnen drie jaar liep het aantal malariamuggen met 70 procent terug en het aantal besmettingen met 30 procent. De universiteit zoekt nu naar geld en partnerschappen om het SolarMal-project op grotere schaal in te zetten. Een val kost ongeveer 10 dollar, het onderhoud ervan tussen de 1 en 3 dollar per jaar.

#4. Turbo-gen

In 7 tot 11 generaties hadden 650 malariamuggen in de laboratoriumkooien zichzelf uitgeroeid. ‘Ik rende het lab uit, riep mijn supervisors en zei: dit moet je zien,’ vertelt Drew Hammond, moleculair bioloog van het Imperial College in London, over de recente ontdekking die tot de gewenste genocide in de kooien leidde op Vox.com. Het gemanipuleerde gen dat ze hadden ingebracht in 50 procent van de nakomelingen kwam in bijna 100 procent terug. De biologen waren er als het ware in geslaagd de erfelijkheid te hacken. Met deze zogenaamde ‘gene drive’ – turbo-gen – kwam de weg vrij om een onvruchtbaarheidsgen razendsnel onder de muggenpopulatie te verspreiden en hem uit te roeien. Of datzelfde ook buiten het lab kan, moet nog blijken.

LONGREAD 7 MIN

INNOVATIEF STRIJDEN TEGEN GROTE INFECTIEZIEKTEN

Allemaal tegen de mug

Wat tussen 2000 en 2015 een kwestie van tijd leek, blijkt in 2017 foute boel. Het aantal besmettingen van malaria neemt toe en de strijd tegen tbc faalt vanwege antibioticaresistentie. Het roer moet om.

DRIE JONGENS IN SCHOOLUNIFORMEN liggen op felroze en groene kleden in een tent. Om hun rechtervoet zit een plasticzak die met witte slangen aan diverse buizen verbonden is. Terwijl de jongens met elkaar dollen, leveren hun voeten belangrijke informatie voor de bestrijding van malaria.

Wetenschappers ontdekten dat malariamuggen dol zijn op mensengeur en zweetvoetjes van kinderen die al besmet zijn met de parasiet blijken de crème de la crème te zijn voor de muskiet. De geuren die de jongens in de tent en 53 andere kinderen leverden, bootsten een menselijke geur waarmee we muggen in de val kunnen lokken (zie ook het kader ‘onweerstaanbare zweetvoeten’).

In 2017 zijn 2 miljoen meer mensen besmet met malaria dan in het jaar ervoor, terwijl tbc in 2017 1,6 miljoen slachtoffers onder hiv-besmette mensenmaakte

Het is een van de vele innovatieve manieren (zie kaders) om malaria te bestrijden. En dat is hard nodig want in 2017 raakten wereldwijd 219 miljoen mensen besmet met malaria van wie 435.000 met dodelijke afloop. Ruim 90 procent van de besmettingen waren in sub-Sahara Afrika en 85 procent van de dodelijke slachtoffers zijn kinderen onder de 5 jaar.

Tussen 2000 en 2015 zijn klinkende resultaten gehaald in de strijd tegen malaria en hiv/aids, onder andere door de oprichting van het Global Fund (to Fight Aids, Tuberculosis and Malaria) in 2002. Dat fonds haalt jaarlijks ongeveer 4 miljard dollar op bij overheden en private investeerders. Dankzij die inspanningen is het aantal mensen dat jaarlijks sterft aan malaria in die periode met 62 procent gedaald, terwijl het aantal mensen dat is overleden aan de gevolgen van aids sinds 2005 met 40 procent afnam.

Helaas is dat nu anders: in 2017 zijn 2 miljoen meer mensen met malaria besmet dan in 2016 en het aantal doden door hiv/aids en tbc – de dodelijkste infectieziekte van de grote 3 – in 2017 was in 1,6 miljoen. Het grootste probleem vormt de resistentie van muggen tegen zowel insecticiden (malaria) als die van mensen tegen antibiotica (tbc), maar wat is de oplossing?

Er is eigenlijk altijd een brede, holistische benadering nodig. Kijk naar de huidige ebola-uitbraak in Congo: ondanks een werkend vaccin, krijgen we het niet onder controle

‘Eén enkele oplossing voor zowel malaria als voor hiv/aids en tbc is onwaarschijnlijk,’ zegt Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM. ‘Er is eigenlijk altijd een brede, holistische benadering nodig waarin naast medische aandacht ook aandacht is voor sociaal-culturele factoren. Kijk naar de huidige uitbraak van ebola in Congo: we beschikken over een werkend vaccin en praktische kennis uit recente uitbraken, maar toch krijgen we het daar niet onder controle. Dat heeft alles te maken met de oorlog in dat gebied. Daardoor kunnen zorgverleners niet veilig zorg verlenen en is de public health infrastructuur ingestort. Zo zorgen sociale factoren ervoor dat het niet lukt. Een brede gecombineerde aanpak moet een speerpunt zijn bij alle infectieziekten.’

Een ander voorbeeld zijn de multidrugresistente tbc-uitbraken in Rusland en sommige voormalige Oostbloklanden. Die zijn onder andere het gevolg van slechte medische zorg in gevangenissen, waar patiënten langer dan elders anderen kunnen besmetten. Onvoldoende toezicht op medicatie of het niet afmaken van de kuur leiden daarbij tot resistentie van de bacterie tegen de antibiotica.

En ook hiv/aids-bestrijding lijdt onder sociaal-culturele factoren. ‘Landen zoals Rusland, maar ook bijvoorbeeld China, waar de autoriteiten het bestaan van homoseksualiteit en mannen die seks hebben met mannen ontkennen, investeren niet in interventies om besmetting onder hen te voorkomen, met alle gevolgen van dien.’

Toch is Van Dissel optimistisch. We kunnen de drie grote infectieziekten voor 2030 uitbannen, zegt hij. ‘De mensheid is steeds inventief gebleken om onder druk oplossingen te bedenken. Voor tuberculose zijn nieuwe antibiotica beschikbaar. We maken vorderingen bij de ontwikkeling van een vaccin tegen malaria, hiv/aids en tuberculose. En er wordt geïnvesteerd in innovatieve oplossingen, zoals bij antibioticaresistentie. De Europese Commissie zoekt bijvoorbeeld naar subsidievormen om industrie en startups te verleiden te investeren in ontwikkeling van nieuwe antibiotica. Die gaan we zo min mogelijk gebruiken om ze achter de hand te hebben voor infecties met bijzonder resistente bacteriën. We kunnen ze dus ook niet op afzetvolume produceren, daar moeten we een bruikbaar, nieuw businessmodel voor vinden.’

Dat de WHO zo strak vasthoudt aan een regel, die stamt uit de tijd van de DDT, komt door de lobby van de machtige chemieconcerns

Malariaexpert Bart Knols (entomoloog Radboud Universiteit) is minder hoopvol gestemd: ‘In het vorige decennium zijn drie nieuwe insecticiden ontwikkeld. De Gates Foundation heeft daar meer dan 200 miljoen in geïnvesteerd. Ze komen hopelijk in 2022 op de markt en worden dan in heel Afrika ingezet. Maar door grootschalig gebruik zullen malariamuggen er binnen enkele jaren opnieuw resistentie tegen ontwikkelen. Dat noemen wij de resistance treadmill: we lopen telkens achter de feiten aan. Toch blijft de respons onveranderd: meer nieuwe medicijnen en insecticiden. We lijken in dit geval niets van de geschiedenis te leren.’

Dat het anders kan, bewijst volgens Knols de landbouw, waar begin jaren tachtig 90 procent van de plagen in de kasteelt chemisch werd bestreden. Nu is dat omgedraaid: 10 procent chemisch, 90 biologisch. Knols zelf houdt zich al 20 jaar bezig met de biologische bestrijding van malaria. Hij heeft een schimmel ontdekt die malariamuggen doodt als ze ermee in aanraking komen. Bij een veldstudie in een Tanzaniaans dorp waarbij met de schimmel geïmpregneerde doeken in woningen werden opgehangen, nam het aantal infectueuze beten per persoon met 75 procent af. Helaas kan Knols geen financiering vinden om het middel in de markt te zetten.

Ook bij de WHO in Genève kreeg Knols nul op het rekest, omdat de schimmel het in tropische condities maar drie maanden volhoudt, terwijl een WHO-richtlijn voorschrijft dat een middel bij voorkeur zes maanden werkzaam moet zijn. ‘Die regel stamt nog uit de tijd van de DDT. Dat ze er zo strak aan vasthouden, komt door de lobby van de machtige chemieconcerns. Ze luisteren niet naar andere argumenten, zoals dat de kans op resistentie tegen de schimmel nagenoeg nul is.’

Knols en collega’s proberen nu de schimmelsporen zo te bewerken dat ze langer overleven in tropische temperaturen. ‘Als we dat kunnen, staan we lijnrecht tegenover de chemische industrie!’

Het aantal alfamannetjes in de malariabestrijding is nogal hoog en er is veel competitie tussen de verschillende groepen

Net als Van Dissel gelooft Knols dat je bij de bestrijding van infectieziekten op diverse oplossingen moet inzetten. Daarbij zouden we van de geschiedenis kunnen leren. Bijvoorbeeld die van Brazilië, waar in 1930 een Frans marineschip Afrikaanse malariamuggen uit Senegal bracht die zich in 8 jaar verspreidden over 54.000 km2, met een enorme epidemie in 1938 tot gevolg. Epidemioloog Fred Soper kreeg van de Rockefeller Foundation de opdracht te voorkomen dat het hele continent ten prooi zou vallen aan deze Afrikaan. Achttien maanden later was de mug (Anopheles arabiensis) uitgeroeid. Hoe? Soper leidde 4.000 Brazilianen op in het vinden en elimineren van larvenbroedplaatsen.

‘Veertien landen in Afrika kleiner dan 54.000 km2lijden vandaag ook hard onder malaria,’ benadrukt Knols. ‘En handjes zijn er in Afrika ook zat. In een land als Kenia is 70 procent van de jongeren werkloos. Je kunt daar zo een bestrijdingsleger opzetten en hetzelfde doen als Soper. Er is geen enkele reden waarom het hier niet zou lukken.’

In navolging van Soper wil Knols een gebied in bijvoorbeeld West-Zambia schoonvegen met een pakket aan maatregelen, zoals de larven in poeltjes bestrijden, klamboes distribueren en betere medicatie. ‘Als we de stand op nul hebben, gaan we leren elimineren. We halen er steeds een maatregel uit en kijken of het dan nog steeds werkt. Dat is de omgekeerde aanpak van hoe het nu werkt: we willen eerst alles wetenschappelijk bewijzen, maar het duurt te lang en er sterven dagelijks kinderen aan malaria.’

Begin november 2017 heeft Knols in Baltimore zijn plan gepresenteerd aan de Gates Foundation. ‘Ze vonden het prachtig en vervolgens heb ik niets meer gehoord. Hoe dat komt? Ik weet het niet, maar het aantal alfamannetjes in de malariabestrijding is nogal hoog. Er is veel competitie tussen de verschillende groepen die zich ermee bezighouden. Op sommige momenten denk ik: ik ga gewoon naar Tanzania of Kenia en begin met mijn collega’s daar in een dorp dit plan uit te voeren. Als we succes hebben, volgt de aandacht vanzelf. Maar dat betekent dat ik me daar moet vestigen en hier alle schepen achter me moet verbranden. Dat is een hele stap. Voorlopig hoop ik nog op de kans voor een project.’

Meer info:

SDG 3.3 – Tegen 2030 een einde maken aan epidemieën zoals aids, tuberculose, malaria en verwaarloosde tropische ziekten, en hepatitis, door water overgebrachte ziekten en andere overdraagbare ziekten bestrijden.

You maybe also like

This post is also available in: Engels